Rozbicie PUBP w Hrubieszowie 28.05.1946.

Budynek PUBP w Hrubieszowie rozbity przez oddział "Młota".
Budynek PUBP w Hrubieszowie rozbity przez oddział „Młota”.

Jest to jedna z najistotniejszych akcji  oddziału Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość por. Henryka Lewczuka „Młota” wykonana  w ramach wspólnej operacji oddziałów  WiN i UPA mającej na celu  opanowanie miasta Hrubieszowa, zdobycie dokumentów i uwolnienia aresztowanych Polaków i Ukraińców. Realizacja tego istotnego przedsięwzięcia była możliwa dzięki zapoczątkowanej jesienią 1944 roku serii spotkań i ustaleń między dotychczas walczącymi z UPA   w obronie mordowanej ludności polskiej oddziałami Armii Krajowej, a przedstawicielami Ukraińskiej Powstańczej Armii. Pomysłodawcą i organizatorem spotkań z  przedstawicielami OUN i UPA był ówczesny komendant obwodu hrubieszowskiego AK (a w nieodległej przyszłości inspektor zamojski AK, szef sztabu i zastępca komendanta  Okręgu Lubelskiego DSZ – WiN) kpt. Marian Gołębiewski „Irka”, „Korab”, „Swoboda”. W nowej sytuacji (okupacja sowiecka) uznał on, że należy  szukać prób porozumienia z nacjonalistycznym podziemiem ukraińskim w celu wspólnej walki z Sowietami i polskimi komunistami. Nie zawsze znajdujący akceptację u przełożonych dla  tak radykalnej zmiany w relacjach z OUN – UPA potrafił własnym olbrzymim autorytetem przekonać  do tej koncepcji podwładnych z hrubieszowskiej konspiracji, mimo iż większość z nich miała tragiczne doświadczenia rodzinne związane z mordowaniem polskiej ludności cywilnej przez oddziały UPA i kilkuletnie doświadczenia  w walkach  z nimi. To lokalne porozumienie dwóch zwalczających się stron pozwoliło na częściowa ochronę resztek ludności polskiej na południu powiatu hrubieszowskiego i  skoncentrowanie się obu stron na walce z NKWD i UB.

Spotkania  przedstawicieli polskiego podziemia niepodległościowego z UPA w inspektoracie zamojskim mają dość bogatą literaturę historyczną. Są również opublikowane wspomnienia i zeznania głównych uczestników tych narad i konferencji. Również akcja opanowania Hrubieszowa i rozbicia PUBP w kontekście współdziałania oddziałów WiN i UPA doczekała się obszernej literatury. W mniejszym zakresie został opracowany i opisany sam  przebieg opanowania siedziby PUBP i uwolnienia więźniów przez oddział „Młota”.

Publikacje z lat 90 bazowały na ubogiej bazie źródłowej (bez dostępu do materiałów administracyjnych i operacyjnych UB/SB), opublikowanych wspomnieniach (m.in. dowódcy oddziałów UPA Eugeniusza Sztendery „Prirwy”) i relacjach osób pamiętających tamto wydarzenie.

Dziś, przy dostępie do materiałów UB zgromadzonych w archiwum IPN i po konfrontacji ich zawartości  z relacjami „Młota” i jego podwładnych możliwe jest w pełni wiarygodne odtworzenie  tej ważnej akcji polskiego podziemia niepodległościowego.

Propozycję udziału w  najistotniejszym elemencie akcji na Hrubieszów jakim było rozbicie PUBP i uwolnienie więźniów przedstawił komendantowi obwodu chełmskiego „Grubemu” (Edward Woll) komendant  obwodu hrubieszowskiego „Azja” (Wacław Dąbrowski). Ponieważ obwód hrubieszowski nie posiadał stałego oddziału zbrojnego, a jedynie bojówki rejonów i poszczególne plutony w konspiracji zadanie to powierzono oddziałowi „Młota”.  Przed  wykonaniem akcji odbyły się 2 lub 3 spotkania strony polskiej z Ukraińcami w celu omówienia współdziałania i wymiany informacji o siłach przeciwnika w garnizonie hrubieszowskim. W aktach UB  zachował się  opis jednego z tych spotkań sporządzony przez jednego z uczestników ze strony ukraińskiej  „Ikara”, w którym czytamy: „Przyjechali, wspomniany uprzednio dowódca kpt. „Wyrwa” – okręgowy na hrubieszowski okręg, por. „Młot”, por. „Ślepy”. /…/  Por. „Młot” lat ok. 35, średniego wzrostu, postawny, włosy ciemnoblond, twarz podłużna, usta pełne, szerokie, przystrzyżone wąsy. /…/ Ubrany w polski sukienny mundur bez odznak, na głowie rogatywka. /…/ Miał wygląd sportowca, człowieka małomównego, sam mówił rzadko, ale wesoło, inteligentny, wykształcenie co najmniej średnie – typ młodego szlachcica. /…/ Zwracanie się poruczników do swoich zwierzchników było wg przedwojennego regulaminu wojskowego np. …panie komendancie melduje posłusznie … Do dowódców naszych pododdziałów zwracali się jak równy do równego – panie kolego. /…/ Ustalono, że równocześnie zostanie zaatakowane całe miasto, a główne kierunki uderzenia skierowane będą na gmach PUBP i NKWD oraz koszary wojskowe„.

Ustalono również dokładny plan akcji z podziałem odcinków ataku dla poszczególnych pododdziałów, dróg dojścia i odwrotu.

Oddział „Młota” w  sile ok. 25 – 30 żołnierzy  kompletnie umundurowanych i uzbrojonych w bron maszynową (byli to ochotnicy, najbardziej zaufani i doświadczeni bojownicy,  „Młot” nie zabrał ze sobą żołnierzy  pochodzących z Kresów ze względu na ich stosunek do UPA) na miejsce koncentracji w lasku oddalonym od Hrubieszowa o ok. 6  kilometrów przybył w dniu poprzedzającym atak na miasto. Odbyła się narada dowódców i ostatnie omówienie zadań i  haseł. Oddział „Młota” otrzymał z miejscowej konspiracji polskiej  przewodników  doskonale znających  miasto, a także drużynę UPA z wyrzutnią tzw. rakiet, które o oznaczonym czasie miały być odpalone w kierunku budynku PUBP. Żołnierze z WiN założyli biało – czerwone , a  bojownicy ukraińscy białe opaski.

Po przejściu przez most na Huczwie od strony Sławęcina poszczególne oddziały  przemieściły się do wyznaczonych celów. Oddział „Młota” rozlokował się naprzeciwko budynku PUBP  w ogrodzie parafii św. Mikołaja w gotowości do ataku. Sygnałem dla wszystkich grup miał być wystrzał z ukraińskich „rakiet”. Ponieważ Ukraińcy mięli kłopot z ich odpaleniem planowana na początek 28 maja akcja znacznie opóźniła się. Rakiety wystrzelone w kierunku PUBP nie trafiły w cel, narobiły jednak wiele huku i pozwoliły atakującym żołnierzom „Młota” na zlikwidowanie strażnika i wdarcie się na dziedziniec i do budynku UB. Pojawiające się w opracowaniach i publicystyce  lat 90 barwne opisy forsowania drutów kolczastych ogrodzenia PUBP przy pomocy płaszczy i koców w świetle relacji „Młota” i jego żołnierzy nie miały miejsca. Obrona UB całkowicie zawiodła i młotowcy do budynku dostali się poprzez bramę i wejście główne. Potwierdza to  jeden z pierwszych raportów szefa UB z 31 maja 1945 roku, gdzie czytamy: „Pracownicy bezpieczeństwa po wybuchu torpedy i powstałego pożaru  oraz raptownego ognia z broni maszynowej zaczęli się gubić w orientacji nie dając należytego odporu bandzie, a szukając po większej części sytuacji pojedynczo np. referent Drapa Roman pełniący wówczas służbę oficera inspekcyjnego ostrzeliwał się z kbk, po czym zaraz wylazł na dach bezpieczeństwa /…/ przesiedział prawie do końca napadu. Jedynie podczas komendy przez bandyckich dowódców minować gmach zeskoczył z w/w i towarzyszący mu wartownik Kowalczyk uczynił to samo”. (zachowana oryginalna pisownia dokumentu).

Cały PUBP został szybko opanowany, a współpracujący z hrubieszowskim podziemiem klucznik PUBP Władysław Wasylczuk otworzył cele z więźniami. Opierając się na jego informacjach sprzed kilku dni żołnierze „Młota” wiedzieli, że więźniowie przebywają w piwnicach i poza przypadkami przesłuchań nie powinni być obecni w pomieszczeniach na parterze i piętrze. Wywiad WiN nie ustalił jednak, że 26 i 27 PUBP przeprowadziło masowe  aresztowania i więźniowie przebywali, z braku miejsc w celach, w pomieszczeniach biurowych UB, a nawet na korytarzu. Stąd wynikła tragiczna sytuacja podczas ataku – zginęło dwoje aresztowanych członków WiN, a jeden został poważnie ranny. Po wyjaśnieniu tej tragicznej w skutkach  pomyłki dalszy przebieg akcji potoczył się sprawnie. Uwolnionych więźniów wyprowadzono na dziedziniec i po ustawieniu w kolumnę marszową ewakuowano na miejsce zbiórki, gdzie zaopiekowali się nimi miejscowi konspiratorzy. Żołnierze „Młota”  po  zabraniu  pozostawionej przez UB broni i zniszczeniu dokumentów i urządzeń technicznych podpalili budynek i wycofali się z miasta.

W raportach UB i większości opracowań historycznych wymieniana jest liczba 22 uwolnionych więźniów (łącznie z poległymi) –  nie uwzględnia ona jednak aresztowanych w  ostatnich dniach przed akcją, co znajduje potwierdzenie również w niektórych dokumentach UB, gdzie jest mowa o więźniach „nieopracowanych„. Ze względu na całkowite zniszczenie dokumentacji PUPB  odtworzenie pełnej listy uwolnionych  jest dziś nie możliwe. W pamięci por. „Młota” pozostała grupa  licząca około 40 – 50 więźniów, których  jego żołnierze  w celu sprawniejszej ewakuacji starali się ustawić na dziedzińcu prze PUBP w kolumnę marszową.

Akcja rozbicia PUBP i uwolnienia aresztowanych była jedynym elementem całego planu opanowania Hrubieszowa, która zakończyła się pełnym sukcesem. Oddziałom UPA nie udało się zdobyć budynku NKWD, a pozostałym oddziałom polskim gmachy KP MO. Połowiczne zakończyła się też akcja likwidacji poszczególnych ubeków w ich domach prywatnych. Mimo to bilans ataku na Hrubieszów był dodatni. Uwolniono więźniów i rozbito PUBP, gdzie zniszczono dokumentację i urządzenia do maltretowania przesłuchiwanych członków podziemia, zdobyto ważne dokumenty z KP PPR, a przede wszystkim złamano na wiele miesięcy ducha walki u miejscowych komunistów i ubeków. W końcu maja i na początku czerwca 1946 roku kilku funkcjonariuszy miejscowego PUBP z obawy o własne życie zrezygnowało ze służby.

Oddział „Młota” wykonał postawione przed nim zadanie bez strat własnych (jeden żołnierz lekko ranny w nogę). Śmierć dwojga więźniów wynikała z przekazanych przez wywiad hrubieszowski informacji, że więźniowie znajdują się tylko w piwnicach, a i tak rozwadze i opanowaniu żołnierzy „Młota” należy zawdzięczać, że inni więźniowie przebywający na korytarzu i w pokojach przesłuchań (gdzie ubecy umieścili ich na noc) pozostali przy życiu. Oddział wycofał się z Hrubieszowa  przy pomocy podwód konnych i nie niepokojony przez oddziały pościgowe NKWD i WP dotarł do wyznaczonego miejsca koncentracji w pow. chełmskim.

Mniej szczęścia miały oddziały UPA, które w trakcie odwrotu z Hrubieszowa zostały zaatakowane przez  grupę operacyjną NKWB  (ciekawostką jest że Sowieci w panice ściągnęli nawet posiłki zza Buga – formalnej granicy miedzy Polska a ZSRR).

Gmach PUBP nie nadawał się do dalszego użytkowania i urząd został przeniesiony do budynku zajmowanego przez milicję. Stan poniesionych strat w pełni oddaje raport specjalny szefa PUBP Władysława Atłasiuka z 30 maja 1946 roku gdzie czytamy:

W skutek napadu dokonanego w dn. 18.05.46 na PUBP w Hrubieszowie w wyniku, którego banda rozbiła i spaliła gmach urzędu i uprowadziła ze sobą aresztowanych, zostały również spalone następujące przedmioty i akta należące do PUBP w Hrubieszowie:

1. Spaliły się w kasie pancernej szefa urzędu wszystkie ściśle tajne dokumenty, jak teczki agentów i informatorów, teczki rozpracowań, listy inwigilacyjne i inne tajne dokumenty, jak również pieczęć okrągła urzędu.

2.     Spaliła się część akt sekcji I, V, VI oraz kompletnie spaliły się akta sekcji II, IV, III, VII i sekcji WB. Uległa również częściowemu zniszczeniu część akt sekcji śledczej.

3.     Spaliły się akta i pieczątki należące do Spec-Poczty PUBP.

4.     Spaliły się kompletnie książki i pieczątki kancelaryjne.

5.     Spaliły się dokumenty stare finansowe i gospodarcze (faktury, kwity, rachunki).

6.     Spaliła się książka ze zleceniami na podróże kredytowana, jak również książki wydanych zleceń.

7.     Spaliło się 27 sztuk broni różnej.

8.     Spaliło się 2015 sztuk amunicji niemieckiej.

9.     Spaliły się depozyty należące do aresztowanych.

10. Spaliły się aparaty telefoniczne (sztuk 4).

11. Spaliły się wszelkie nieruchomości jak stoły, biurka, krzesła, szafy inne. Część uratowane jednak wymaga ona kapitalnego remontu.

12. Spaliła się część magazynu mundurowego (część uratowano).

13. Spaliło się kompletnie urządzenie stołówki.

Dokładnych danych co do strat ustalić nie można, gdyż wszelkie spisy i księgi inwentaryzacyjne, na podstawie których można by to zrobić spaliły się również. /…/.”.

Klucznik PUBP Wasylczuk następnego dnia powrócił do PUBP podając, że został siłą uprowadzony przez ludzi „Młota” i podczas przejazdu furmanką wykorzystując nieuwagę strażnika rozwiązał sobie ręce i nogi i uciekł. Podejrzewany o współpracę z podziemiem, mimo iż nic mu nie udowodniono został aresztowany, a następnie wydalony z UB jako „nie nadający się do pracy w bezpieczeństwie”. W trakcie brutalnego śledztwa przyznał się do nawiązania współpracy z podziemiem. Zeznania odwołał w trakcie procesu przed Wojskowym Sadem Rejonowy w Lublinie, mimo to 21 marca 1947 roku został skazany na 5 lat więzienia, które darowano mu na mocy amnestii.

Uczestnicy akcji na PUBP w Hrubieszowie byli w szczególny sposób ścigani przez PUBP. Ci żołnierze „Młota”, którzy w oświadczeniach z ujawnienia w 1947  wpisali udział w tej akcji,  byli w następnych latach pod różnymi pretekstami aresztowani i skazywani na wieloletnie wyroki więzienia.

W przypadku dowodzącego akcją por. Henryka Lewczuka „Młota” funkcjonariusze SB z Chełma jeszcze w latach 80 XX wieku rozważali możliwość pociągnięcia go do odpowiedzialności (w przypadku gdyby pojawił się w kraju) miedzy innymi za rozbicie PUBP w Hrubieszowie.

Pamięć o dzielnych chłopcach w polskich mundurach, którzy w majową noc 1946 roku opanowali miasto i rozbili siedzibę znienawidzonego UB i uwolnili aresztowanych mimo lat komunizmu była w Hrubieszowie niezwykle żywa i trwała, a także przekazywana z pokolenia na pokolenie.

Jedna myśl na temat “Rozbicie PUBP w Hrubieszowie 28.05.1946.”

  1. Wspólna akcja z bestialskimi zbrodniarzami z UPA i uwołnienie ich ludzi to akt zdrady i ańby,ó.Młot i jego przełożeni okryli się hańbą i w normalnych warunkach powinni stanąć przed sądem a następnie przed plutonem egzekucyjnym.Taki akt współpracy z UPA jest równoznaczny z aktem współpracy z największymi wrogami Polski.Hańba dla WiNu!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *